W polskiej świadomości historycznej akronim UPA (Ukraińska Powstańcza Armia) budzi jednoznaczne, mroczne skojarzenia. Kojarzy się z rokiem 1943, Wołyniem i bezwzględną czystką etniczną. Mało kto jednak pamięta, że nazwa ta narodziła się ponad dwadzieścia lat wcześniej, w zupełnie innych okolicznościach, a jej pierwsi nosiciele byli lojalnymi żołnierzami demokratycznej Ukraińskiej Republiki Ludowej (URL), liczącymi na sojusz z Polską.
Ukraińska Powstańcza Armia powołana jesienią 1921 roku pod dowództwem generała Jurija Tiutiunnyka, reprezentowała ostatni zryw niepodległościowego ruchu petlurowskiego. Byli to ludzie, którzy rzucili wyzwanie potędze bolszewickiej Rosji i zapłacili za to najwyższą cenę, stając się heroicznymi bohaterami ukraińskiej walki o wolność.
Armia wygłodniałych straceńców
Kim byli ludzie, którzy w listopadzie 1921 roku przekroczyli granicę sowiecką w ramach tzw. drugiego pochodu zimowego? Rdzeń formacji stanowili żołnierze i oficerowie Armii URL, którzy po klęsce w wojnie 1920 roku zostali internowani w obozach na terenie Polski (m.in. w Kaliszu, Szczypiornie i Wadowicach). Żyli tam w skrajnej nędzy, jednak wizja powrotu do wolnej ojczyzny pchała ich z powrotem do walki. Głównodowodzącym i mózgiem operacji był generał Jurko Tiutiunnyk – charyzmatyczny dowódca polowy oraz bliski współpracownik Symona Petlury.
Do udziału w wyprawie zgłosiło się od 1500 do 2000 ochotników. Podzielono ich na trzy grupy: Podolską, Wołyńską (pod osobistym dowództwem Tiutiunnyka) oraz Besarabską.
Ochotnicy otrzymali co prawda pewne wsparcie od polskiego wywiadu wojskowego, ale dalece niedostateczne. Okres po zawarciu pokoju ryskiego cechował się bowiem spadkiem zainteresowania Polaków walką Ukraińców o niepodległość. Uznawano ją wręcz w kręgach ówcześnie rządzących za niebezpieczną dla integralności młodego państwa polskiego. Wielu polskim politykom wydawało się, że z Rosją – nawet czerwoną – uda się utrzymać trwały pokój, a Polsce powiedzie się asymilacja pozostających w nowych granicach państwa Białorusinów i Ukraińców.
Nie przejmowano się przy tym losem narodów, które Kreml poddawał analogicznemu procesowi, ale wykorzystując nieporównanie brutalniejsze metody. Wskutek uzgodnień ryskich Polska zrezygnowała ze wspierania niepodległościowych dążeń Białorusinów i Ukraińców, oddając bolszewikom wyłączność na reprezentowanie ich interesów.
Tym niemniej wielu Ukraińców nie pogodziło się z upadkiem swojego państwa. Ochotnicy i żołnierze URL wyruszali do boju w warunkach urągających ludzkiej godności: bez ciepłych mundurów, często w letnich łachmanach i dziurawych butach, przy temperaturach spadających poniżej zera. Wielu z nich nie posiadało nawet karabinów – broń planowano zdobyć na wrogu. Liczono na połączenie z walczącymi jeszcze oddziałami partyzanckimi (na przykład w Chołodnym Jarze) i spodziewano się masowego zaciągu do armii powstańczej.
Niestety, zmęczone latami walk, spauperyzowane, sterroryzowane i zmanipulowane propagandą bolszewicką społeczeństwo, widząc słabo wyposażonych, wygłodniałych żołnierzy zareagowało strachem – podobnie jak mieszkańcy Kielc, gdy w 1914 r. wkraczały do nich Legiony Piłsudskiego. Z powodu braku łączności nie udało się zintegrować działań z pozostałymi oddziałami ukraińskimi, walczącymi w izolacji aż do połowy lat dwudziestych XX wieku. Mimo to nazwa UPA stała się dla wielu symbolem niezłomnej walki z bolszewikami o niepodległość.
Tragedia pod Bazarem i bolszewicka zbrodnia
Finał operacji nastąpił 17 listopada 1921 roku w bitwie pod Małymi Myńkami w rejonie miasteczka Bazar na Żytomierszczyźnie. Słabo uzbrojona piechota Grupy Wołyńskiej została otoczona i doszczętnie rozbita przez elitarną, czerwoną kawalerię Hrihorija Kotowskiego (bolszewika polskiego pochodzenia, dziadek uczestniczył w powstaniu listopadowym). Część sztabu z gen. Tiutiunnykiem zdołała wyrwać się z okrążenia, jednak setki żołnierzy dostały się do niewoli.
Bolszewicy nie zamierzali przestrzegać żadnych konwencji wojennych. 22 listopada 1921 roku w Bazarze dokonano masowej egzekucji. Czekiści ustawili pod ścianą 359 wziętych do niewoli żołnierzy UPA. Postawiono im ultimatum: jeśli natychmiast potępią rząd URL i przejdą na służbę do Armii Czerwonej, ich życie zostanie oszczędzone. Wszyscy odmówili.
Przed śmiercią Ukraińcy dumnie odśpiewali swój hymn narodowy „Szcze ne wmerła Ukrajina”, po czym zostali rozstrzelani seriami z karabinów maszynowych. Był to tragiczny, lecz niezwykle heroiczny akt niezłomności pierwszej UPA.
Terror Czeki i tlący się ogień oporu
Szybka porażka gen. Tiutiunnyka pod Bazarem była możliwa m.in. dzięki skuteczności sowieckiego aparatu bezpieczeństwa – Wszechrosyjskiej Komisji Nadzwyczajnej (Czeka). Sowiecki wywiad i kontrwywiad głęboko spenetrowały ukraińskie ośrodki emigracyjne w Polsce, przez co czekiści doskonale znali plany Drugiego Pochodu Zimowego jeszcze przed jego rozpoczęciem. Po rozbiciu oddziałów powstańczych na Ukrainie Naddnieprzańskiej rozlała się fala krwawego, czerwonego terroru. Czeka tropiła każdego, kto mógł w jakikolwiek sposób pomagać partyzantom.
Mimo to mit potęgi bolszewików, którzy rzekomo błyskawicznie spacyfikowali Ukrainę, jest fałszem. Opór antysowiecki przetrwał i tlił się w wielu miejscach jeszcze przez lata. Najsłynniejszy bastion ukraińskiego oporu chłopskiego położony był w lasach w okolicach Czerkasów. Choć główni atamani Chołodnego Jaru zostali podstępnie aresztowani i rozstrzelani przez Czeka w latach 1922–1923, rozproszone grupy partyzanckie działały tam do 1925 roku w ramach struktur tzw. Republiki Chołodnojarskiej.
Na Podolu, Kijowszczyźnie i Wołyniu mniejsze grupy partyzanckie (nazywane przez Sowietów „bandami”) prowadziły akcje dywersyjne, atakując komunistycznych urzędników i transporty zboża wywożonego do Rosji. Do najzdolniejszych dowódców należał ataman „Zełeny” (Daniło Terpiło), którego oddziały kontrolowały ogromne obszary wokół Kijowa. Działali tam także liczni lokalni atamani. Ostatnie zbrojne wystąpienia ukraińskiego chłopstwa miały miejsce na przełomie lat 20. i 30. XX wieku, tuż przed oraz w trakcie przymusowej kolektywizacji wsi. Lokalne, desperackie bunty przeciwko odbieraniu ziemi zostały ostatecznie utopione we krwi przez sowieckie NKWD z pomocą sztucznie wywołanego głodu – Hołodomoru (1932–1933).
Nieznani bohaterowie wolności wychodzą z cienia
Żołnierze UPA z 1921 roku zostali skazani na podwójne zapomnienie. Z jednej strony sowiecka propaganda przez dekady wymazywała ich ze stron podręczników, piętnując jako „burżuazyjnych nacjonalistów” i „bandytów”. Z drugiej, dwadzieścia lat później, szowinistyczna grupa związana z frakcją OUN-B siłą zawłaszczyła nazwę UPA odtwarzanej z woli rządu URL partyzantki pod wodzą Tarasa Bulby Borowca. Przez to pierwsza, demokratyczna formacja gen. Tiutiunnyka została przysłonięta krwawym cieniem wydarzeń z okresu II wojny światowej.
Ludzie spod Bazaru zasługują na własne, autonomiczne miejsce w historii. Nie walczyli pod flagami radykalnego nacjonalizmu, lecz pod błękitno-żółtym sztandarem demokratycznej republiki. Byli ostatnimi rycerzami Ukraińskiej Rewolucji Narodowej lat 1917–1921.
Choć ich misja była skazana na porażkę, ich niezłomność udowodniła, że idea niepodległej Ukrainy była silniejsza niż strach przed totalitarnym terrorem. Cieszy fakt, że w niepodległej Ukrainie powstał kompleks pamięci bohaterów Bazaru i pamięć o nich przebija się do ukraińskiej pamięci zbiorowej. Szkoda, że w polskim społeczeństwie wiedza o tym fragmencie historii Ukrainy nadal jest niewielka.
Post scriptum
Współczesna Ukraina walczy jak 100 lat temu z ekspansją Kremla. Byłoby dobrze dla niej samej i dla Polski, żeby poznała i doceniła swoich prawdziwych bohaterów sprzed lat. Tych, którzy walczyli przeciwko Rosji Sowieckiej, a przyszłość Ukrainy widzieli we współpracy z Polską.
Mariusz Patey
Bibliografia
1. Baraniuk, I. (2021). Druhyi Zymovyi pokhid Armii UNR: Viiskovo-politychni aspekty ta istoriografichna retseptsiia [Drugi pochód zimowy Armii URL: Aspekty wojskowo-polityczne i recepcja historiograficzna]. Ukrainskyi Istorychnyi Zhurnal, 56(4), 45–62.
2. Czajkowski, K. (2019). Polityka rządu polskiego wobec internowanych żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej w latach 1920–1924. Studia z Dziejów Rosji i Europy Środkowo-Wschodniej, 54(2), 89–115.
3. Diachuk, O. (2018). Diialnist Cheka u borotbi proty ukrainskoho povstanskoho rukhu (1921–1923 rr.) [Działalność Czeki w walce z ukraińskim ruchem powstańczym (lata 1921–1923)]. Viiskovo-Istorychnyi Meridian, 22(1), 34–48.
4. Fatała, K. (2016). Stanowisko polskich władz wojskowych i cywilnych wobec pobytu żołnierzy Ukraińskiej Republiki Ludowej w obozach internowania w latach 1920–1924. Przegląd Geopolityczny, 17, 103–124.
5. Halytskyi, V. (2022). Heroizm i trahediia Bazaru: Lystopad 1921 roku v istorii ukrainskoho vyzvolnoho rukhu [Heroizm i tragedia Bazaru: Listopad 1921 roku w historii ukraińskiego ruchu wyzwoleńczego]. Ukraina: Kulturna Spadshchyna, Natsionalna Svidomist, Derzhavnist, 35, 112–128.
6. Horbatenko, M. (2020). Kholodnoyarska Respublika yak tsentr antybovshevytskoho oporu selianstva Nadniprianshchyny [Republika Chołodnojarska jako centrum antybolszewickiego oporu chłopstwa Naddnieprza]. Naukovi Zapysky NaUKMA. Istorychni Nauky, 3, 76–85.
7. Koval, R. (2017). Otaman Zelena ta yoho rol u povstanskomu rusi navkolo Kyieva (1919–1921) [Ataman Zełeny i jego rola w ruchu powstańczym wokół Kijowa (1919–1921)]. Istorychna Pamiat, 37, 54–69.
8. Kowalski, M. (2023). Między pokojem ryskim a lojalnością: Polskie służby wywiadowcze a Drugi pochód zimowy generała Jurija Tiutiunnyka. Kwartalnik Historyczny, 130(1), 143–171.
9. Krawczyk, J. (2021). Obozy internowania w Kaliszu i Szczypiornie jako centra społeczno-polityczne emigracji petlurowskiej. Przegląd Wschodni, 28(3), 201–224.
10. Kucher, V. (2010). Uchast Yuriia Tiutiunnyka u Pershomu Zymovomu pokhodi Armii UNR (6.XI.1919 – 6.V.1920 rr.) [Udział Jurija Tiutiunnyka w Pierwszym pochodzie zimowym Armii URL (6.XI.1919 – 6.V.1920)]. Voienna Istoriia, 50(2), 22–31.
11. Marochko, V. (2019). Selyanski povstannia v Ukraini na bazi kolektyvizatsii ta yikh prydushennia naciia-holodom [Powstania chłopskie na Ukrainie na tle kolektywizacji i ich zduszenie sztucznym głodem]. Problemy Istorii Ukrainy: Fakty, Sudzhennia, Poshuky, 28, 140–165.
12. Nowik, J. (2020). Ewolucja pojęcia „Ukraińska Powstańcza Armia” w polskiej i ukraińskiej nomenklaturze historycznej: Od Tiutiunnyka do OUN-B. Dzieje Najnowsze, 52(4), 57–81.
13. Potocki, R. (2018). Asymilacja narodowościowa czy kalkulacja geopolityczna? Polityka II Rzeczypospolitej wobec mniejszości ukraińskiej po traktacie ryskim. Sprawy Międzynarodowe, 71(2), 111–134.
14. Pyrih, R. (2021). Heneral Yurko Tiutiunnyk: Vid viiskovoho strateha do zhertvy radianskoho teroru [Generał Jurko Tiutiunnyk: Od stratega wojskowego do ofiary sowieckiego terroru]. Ukrainska Biografistyka, 21, 98–114.
15. Savchenko, V. (2020). Kinnota Kotovskoho proty pihoty Tiutiunnyka: Boi pid Malymy Mynkamy v arkhivnykh dokumentakh VChK [Kawaleria Kotowskiego kontra piechota Tiutiunnyka: Bitwa pod Małymi Myńkami w dokumentach archiwalnych WczK]. Arkhivy Ukrainy, 324(3), 167–185.
16. Sribniak, I. (1997). Obezzbroiena, ale neskorena: Internovana Armiia UNR u taborakh Polshchi i Rumunii (1920–1924 rr.) [Rozbrojona, ale niepokonana: Internowana Armia URL w obozach Polski i Rumunii (1920–1924)]. Vydavnytstvo natsionalnoho universytetu „Kyievo-Mohylianska Akademiia”.
17. Sribniak, I., & Paliienko, M. (2021). Zhurnal internovanykh voiakiv armii UNR “Nasha Zoria” u tabori Lantsut (Polshcha): dzherelno-informatsiinyi potentsial [Czasopismo internowanych żołnierzy armii URL „Nasza Zoria” w obozie Łańcut (Polska): potencjał źródłowo-informacyjny]. Ukrainian Information Space, 2(8), 183–208. https://doi.org/10.31866/2616-7948.2(8).2021.245879
18. Stepaniuk, M. (2023). Penetratsia radianskykh spetssluzhb v ukrainske viiskove seredovyshche v Polshchi naperedodni Druhoho Zymovoho pokhodu [Penetracja sowieckich służb specjalnych w ukraińskie środowisko wojskowe w Polsce w przededniu Drugiego pochodu zimowego]. Naukovyi Visnyk ChNU. Istoriia, 41, 103–119.
19. Wojnarowski, A. (2022). Tragedia w Bazarze jako zbrodnia wojenna w świetle prawa międzynarodowego lat dwudziestych XX wieku. Studia nad Autorytaryzmem i Totalitaryzmem, 44(1), 45–63.
20. Zaremba, O. (2022). Radianska propaganda ta vykryvliavshyi obraz „burzhuaznoho natsionalizmu” v konteksti podii 1921 roku [Sowiecka propaganda i wykrzywiony obraz „burżuazyjnego nacjonalizmu” w kontekście wydarzeń 1921 roku]. Mistyka i Revalvatsiia Istorii, 14(2), 77–93.
