13 stycznia 1936 roku, po siedmiotygodniowym procesie, ogłoszono wyrok skazujący trzech Ukraińców: Stefana Banderę, Mikołaja Łebeda i Jarosława Karpynecia, będących inspiratorami zabójstwa ministra Pierackiego, na karę śmierci, zamienioną na mocy amnestii na dożywocie. Pozostałe osoby biorące udział w zamachu zostały skazane na kary od 7-12 lat pozbawienia wolności. Samego sprawcę zamachu, młodego Ukraińca Grzegorza Maciejkę, nie udało się jednak pochwycić. Uciekł do Argentyny, zmarł w 1966 roku nigdy nie odpowiedziawszy za popełnioną zbrodnię. Zabójstwo Pierackiego było głównym powodem założenia w Brześciu niesławnego więzienia dla więźniów politycznych, przede wszystkim nacjonalistów (polskich i ukraińskich), ale również komunistów i innych opozycjonistów.
Bronisław Wilhelm Pieracki był piłsudczykiem, legionistą, współorganizatorem obrony Lwowa w czasie wojny polsko-ukraińskiej. Był później jednym z czołowych działaczy BBwR, ministrem spraw wewnętrznych w rządzie Leona Kozłowskiego. Odpowiadał min. za całokształt polityki w stosunku do zamieszkujących Polskę mniejszości narodowych, w szczególności Ukraińców. Jako bliski współpracownik Józefa Piłsudskiego miał jego pełne zaufanie i wolną rękę na wschodzie.
OUN w uzasadnieniu decyzji o zamachu pisała o Pierackim, że był katem narodu ukraińskiego. Czy tak było naprawdę? W świetle dostępnych źródeł obraz wpływowego ministra prezentuje się zgoła odmiennie. To on był inicjatorem porozumienia polsko-ukraińskiego, to on wyszedł z inicjatywą rozmów dwustronnych z przedstawicielami umiarkowanych, ukraińskich działaczy narodowych.
Z tego powodu początkowo podejrzenie za zorganizowanie zamachu padło nie na Ukraińców, a na polskich nacjonalistów, którzy pozostawali w opozycji do rządu. Jednak i w tym przypadku stanowisko Pierackiego można uznać za koncyliacyjne. W przeddzień zamachu prowadził rozmowy z narodowcami min. z Janem Mosdorfem, przywódcą Organizacji Narodowo Radykalnej, który próbował przekonać go do cofnięcia decyzji w sprawie delegalizacji „Sztafety”, organu prasowego ONR-u. Według świadków rozmowy te były na zaawansowanym etapie, stąd też śmierć Pierackiego, jednego z nielicznych polityków sanacji otwartych na dialog z nacjonalistami, była narodowcom wybitnie nie na rękę.
Dlaczego Ukraińcy zabili polityka, który starał się doprowadzić do polsko-ukraińskiego pojednania? Dla części młodych i najbardziej radykalnych działaczy OUN, takich jak Bandera, to właśnie ugodowa polityka Pierackiego była największym zagrożeniem dla sprawy nacjonalistów ukraińskich.
Wielu umiarkowanych działaczy narodowych było bowiem otwartych na rozmowy z Polakami, a normalizacja wzajemnych stosunków oznaczała alienację radykałów.
Pomimo sprzeciwu Niemców (byli głównym sponsorem OUN) i części starszych działaczy, radykałowie postanowili działać. Zabijając polskiego ministra chcieli sprowokować represje strony polskiej, które zniechęcą Ukraińców do Polaków. Niestety plan ten się powiódł, a II RP 5 lat później stanęła do wojny nie „silna, zwarta i gotowa”, jak głosił slogan marszałka Rydza-Śmigłego, ale podzielona i trawiona wewnętrznymi konfliktami.
Kazimierz Grabowski
