23.02.1920 roku przedstawiciele Rzeczypospolitej Polskiej i Białoruskiej Republiki Ludowej podpisali w Rydze umowę o charakterze konwencji wojskowej. Na jej podstawie Białoruska Armia Narodowa pod wodzą Stanisława Bułak-Bałachowicza, który błyskotliwym manewrem przebił się do Polski z Estonii, miała walczyć u boku Wojska Polskiego z Armią Czerwoną.
Brała BAN udział w największych bitwach wojny polsko-bolszewickiej, m.in. w bitwie warszawskiej i bitwie niemeńskiej, wykazując się ofiarnością i męstwem. W trakcie walk była zasilana wziętymi do niewoli czerwonoarmistami i dezerterami, dzięki czemu pomimo dużych strat zwiększyła swoją liczebność do ok. 1800 żołnierzy piechoty i 800 kawalerzystów.
Największym sukcesem BAN było zdobycie Pińska, gdzie pojmano 2400 bolszewików, łącznie ze sztabem 4 Armii Czerwonej.
Rozkazem Naczelnego Dowództwa Wojska Polskiego z 28.09.1920 wojska gen. Bałachowicza zostały określone jako Ochotnicza Sprzymierzona Armia. Generał nazwał ją Rosyjską Ludową Armią Ochotniczą. Wkrótce osiągnęła liczbę 20 tys. bagnetów i szabel.
Po zawarciu przez Polskę traktatu pokojowego w Rydze, „bałachowcy” postanowili kontynuować walkę samotnie na terytorium Białorusi. Udało im się zająć Mozyrz i ustanowić niepodległe państwo białoruskie z własnym rządem. Niestety po kilku dniach ofensywa Armii Czerwonej zmusiła Ochotników do wycofania się na tereny zajmowane przez Polaków, gdzie zostali oni internowani. Tak zakończyła się historia Białoruskiej Armii Narodowej. A co stało się z jej dowódcą?
Stanisław Bułak-Bałachowicz nie został przyjęty do Wojska Polskiego. Mimo to przez całe dwudziestolecie międzywojenne pokazywał się publicznie w mundurze wyjściowym oficera Wojska Polskiego z oznakami generała brygady. Uczestniczył w życiu politycznym, a zawodowo związał się z firmą The Century European Timber Corporation.
Brał udział w hiszpańskiej wojnie domowej po stronie generała Franco, a następnie w kampanii wrześniowej 1939 roku, gdzie uczestniczył w obronie Warszawy na czele sformowanego przez siebie oddziału ochotniczego.
W czasie okupacji niemieckiej związał się ze związkiem Jaszczurczym, który prowadził działalność wywiadowczą na terenie III Rzeszy. Zginął zastrzelony przez Gestapowca podczas próby aresztowania w 10.05.1940 roku.
Kazimierz Grabowski
