24.05
Polska
Polsko-fińska spółka kosmiczna ICEYE zawarła umowę z japońskim gigantem IHI Corp. na wybudowanie konstelacji satelitów, w liczbie do 24, na potrzeby wojskowe, komercyjne i administracyjne w Azji. Ma to być 1 z filarów japońskiej suwerenności kosmicznej. W ramach umowy w Japonii powstanie zakład produkujący satelity. Wcześniej Wojsko Polskie zamówiło od ICEYE za 860 mln zł 3 radarowe satelity obserwacyjne.
Rosyjski wywiad zhakował 10 tys. kamer monitoringu oraz prywatnych w kilku krajach, w tym ok. 400 w Polsce, głównie obok obiektów strategicznych i przejść granicznych, by utrudniać transport pomocy dla Ukrainy – donosi brytyjski dziennik „Guardian” na bazie informacji brytyjskiego wywiadu.
Polska idzie na dalsze, wielkie zakupy w USA. Do systemów Patriot za 16,5 mld $ chce dokupić jeszcze 788 rakiet PAC-2 GEM-T za niemal 6 mld $. Do Senatu USA wpłynął polski wniosek o zgodę. Ten typ rakiet służy do zwalczania myśliwców, śmigłowców, rakiet manewrujących bliższego zasięgu i uzupełni już wcześniej zamówione, m.in najdroższe wersje zdolne do zwalczania rakiet hipersonicznych.
Politechnika Wrocławska uruchomiła pierwszy komputer kwantowy w Polsce i Europie Śr.-Wsch., nazwany „Odra 5”. Temperatura pracy to minus 273,14°C, waży 1,5 t i mierzy 3 metry. Zostanie udostępniony naukowcom, doktorantom i studentom do badań. Planowane są nowe kierunki studiów z informatyki kwantowej.
DE
Na Dworcu Centralnym w Hamburgu 39-latka w godzinach szczytu zaatakowała nożem i raniła 17 os., w tym obrażenia 4-ech były śmiertelnie groźne; potem nie stawiała oporu przy zatrzymaniu. Kanclerz Merz nazwał atak „wstrząsającym”, wyraził współczucie ofiarom i podziękował służbom. Motyw nie został jeszcze ustalony, ani korzenie etniczne. Napastniczka ma obywatelstwo niemieckie.
DK
Dania podniosła wiek emerytalny kobiet i mężczyzn z 67 do 70 lat, co obejmie urodzonych po 1970 r. Stopniowo, od 2030 r. będzie 68 lat i od 2035 r. 69 lat. Decyzja wynika z porozumienia z 2006 r. o automatycznym podnoszeniu wieku emerytalnego wraz z rosnącą długością życia. Do 2070 r. może osiągnąć 74 lata.
UE
Liderzy 9 państw UE, w tym Polski, z inicjatywy kobiet-premierów Włoch i Danii, wystosowali list otwarty o interpretowanie międzynarodowej konwencji w taki sposób, by móc wydalać przestępców-imigrantów. Skrytykowali Europ. Trybunał Praw Człowieka za zbyt szerokie interpretacje, chcą ułatwień np. w walce z przemocą i narkotykami. Wytknięto, że prawo chroni przestępców zamiast ofiar, czasy się zmieniły, a Rosja i Białoruś wykorzystują migrację jako broń. List podpisały także Austria, Belgia, Czechy, Litwa, Łotwa, Estonia.
USA
Rząd USA zakazał Uniwersytetowi Harvarda przyjmowania zagranicznych studentów oraz dalszej nauki tych już przyjętych za odmowę podania danych uczestników pro-palestyńskich protestów na kampusie; po pozwie uczelni sąd federalny czasowo zablokował tę decyzję do rozstrzygnięcia. Rząd zarzucił podsycanie przemocy i antysemityzmu, współpracę z Chinami. 27% studentów Harvarda to obcokrajowcy (ok. 7 tys. os.). Wcześniej odebrano mu 9 mld $ dotacji na badania za niewycofanie się z polityki różnorodności
Rządowa agencja ds. leków (FDA) nakazała Pfizerowi i Modernie rozszerzenie ostrzeżeń na etykietach szczepionek mRNA p. Covid o ryzyku zapalenia mięśnia sercowego i osierdzia. Dotyczy to szczególnie mężczyzn w wieku 16-25 l., u których stwierdzono najwyższą częstotliwość: 38 przypadków na 1 mln dawek.
NL
11-l. Thieme Sanders z Holandii z pomocą ojca przerobił gokarta na pojazd wojskow,y by przy okazji rocznicy wyzwolenia Bredy upamiętnić polskich żołnierzy z 1. Dywizji Pancernej Generała Maczka, którzy tego dokonali po ciężkich walkach.
23.05
Polska
Rekordowe kwotowo wydatki na obsługę długu Polski; w 2024 odsetki wyniosły 80 mld zł, +13% r/r. i o 155% więcej niż przed pandemią; w 2019 obsługa długu kosztowała „tylko” 30 mld zł. Polski koszt długu to jednak 2,2% PKB, gdy np. Węgry 5%, Włochy 4%, a Polska wydawała więcej np. w 2012 r. (3%).
W 2026 r. przedsiębiorcy zapłacą o 11% wyższe, miesięcznie składki społeczne i chorobowe do ZUS, niecałe 2 tys. zł (bez składki zdrowotnej liczonej zależnie od formy opodatkowania); to + 200 zł.
PiS zawiadomił Prokuraturę ws. nielegalnego finansowania kampanii Trzaskowskiego przez działania fundacji Akcja Demokracja. PiS oczekuje, że PKW zakwestionuje sprawozdanie komitetu Trzaskowskiego za działania fundacji poza strukturą komitetu i brak oznaczeń go w materiałach. KO złożyło własne zawiadomienie, twierdząc, że wysłano ponad 100 tysięcy SMS-ów szkalujących Trzaskowskiego. NASK mimo zaprzeczeń koncernu Meta powtórzył swoją ocenę, że doszło do ingerencji w kampanię przez reklamy finansowane z zagranicy.
Sejm uchwalił zakaz sprzedaży e-papierosów (w tym bez nikotyny) i woreczków nikotynowych nieletnim, całkowity zakaz ich sprzedaży przez Internet i m.in. w automatach, szkołach, placówkach medycznych; zakaz reklamowania; a także zakaz używania w miejscach publicznych. „Za” 417 posłów, „przeciw” 1 (Norbert Kaczmarczyk z PiS), wstrzymało się 10.
USA zgodziły się na sprzedaż Polsce 1,5 tys. zaawansowanych bomb lotniczych GBU-39/B za maks. 180 mln $. To najmniejsza bomba w arsenale USA (110 kg), ma GPS, precyzyjnie niszczy małe cele.
Liczba etatów w kwietniu 2025 spadła o 1% r/r. – do 6,5 mln. Największe redukcje w handlu, przetwórstwie przemysłowym i transporcie. Ubyło 50 tys. miejsc pracy.
USA
Prezydent RPA Cyril Ramaphosa otrzymał ostrą krytykę od Donalda Trumpa za masowe mordy na białej ludności w tym kraju. Trump zaprezentował zdjęcia dot. zbrodni i nagrania ukazujące czarnych polityków nawołujących do mordów białych. Podkreślił, że z tego powodu USA przyjmują białych uchodźców z RPA. Zarzucił też Ramaphosie, że odbierana jest białym farmerom ziemia “i nic się z tego powodu nie dzieje. Nie rozumiem tego.” Dotąd chęć przyjazdu do USA wyraziło 8 tys. Afrykanerów.
Kilkumiesięczny chłopiec z rzadką, śmiertelną chorobą genetyczną CPS1 otrzymał 1. na świecie spersonalizowaną terapię genową opartą na technologii CRISPR – leczenie w rekordowym czasie 6 mies. było skuteczne, zwiększyło tolerancję białka w diecie i obniżyło poziom amoniaku. Dziecko przetrwało infekcję przewodu pokarmowego, zwykle śmiertelną z tą chorobą. To unikalna terapia, nigdy nie będzie stosowana u innych pacjentów. CRISPR można dostosowywać do innych mutacji. Postępu dokonali naukowcy z Children’s Hospital of Philadelphia i University of Pennsylvania.
USA przyjęły Boeinga 747 wartego 400 mln $ w prezencie od Kataru i przygotowują go jako tymczasowy, oficjalny samolot prezydencki „Air Force One”.
Badania naukowców z University of Pittsburgh wykazały, że wdychanie wszechobecnego w powietrzu mikroplastiku osłabia makrofagi w płucach, kluczowe komórki odpornościowe. Osłabia ich zdolność do pochłaniania bakterii. U myszy mikroplastik wykryto po tygodniu w wątrobie, śledzionie, mózgu i nerkach. Zwiększa on ryzyko chorób. Lek Acadesina pomógł odbudować sprawność makrofagów.
IL
Izrael ostrzelał obóz dla uchodźców w Dżeninie na Zach. Brzegu w trakcie wizyty dyplomatów i dziennikarzy z Europy. Francja i Włochy wezwały ambasadorów Izraela do wyjaśnień, KE oraz Hiszpania potępiły incydent (w delegacji był hiszpański dyplomata). Izrael twierdzi, że strzały były ostrzegawcze, bo delegacja zboczyła z ustalonej trasy. Zapowiedział śledztwo i przeprosił za „niedogodności”.
FR
Francja sprzeciwia się zwiększeniu unijnych celów OZE na 2040 r. i chce zastąpienia ich dyrektywą o „energii niskoemisyjnej”, która zrównałaby energię jądrową z OZE. KE chciałaby 90% redukcji emisji UE do 2040 r. Obecny cel UE: 42,5% OZE w energetyce do 2030 r. KE chce podniesienia go na 2024 r., ale wymaga to jednomyślności. Francja nie spełniła własnych celów rozwoju OZE.
22.05
Polska
Zakończono ekshumacje w Puźnikach, gdzie w 1945 banderowcy zamordowali ok. 100 Polaków; były to pierwsze prace od zniesienia przez Ukrainę zakazu, wydobyto szczątki co najmniej 42 kobiet, mężczyzn i dzieci. Rząd podkreślił, że „wypracowano standardy i dobre praktyki, które mogą być wzorem”; teraz możliwe mają być kolejne zgody na ekshumacje (czeka 26 polskich wniosków i 3 ukraińskie).
Wg ustaleń TV Republika Klementyna Suchanow, zw. ze Strajkiem Kobiet, która zasiada w rządowych komisjach m.in. ds. wpływów rosyjskich, kontaktowała się z grupą przemycającą migrantów do Polski w porozumieniu z rosyjskimi i białoruskimi służbami – miała pomagać znaleźć tłumaczy. Suchanow zaprzecza, nazywa oskarżenia „żartem” i zapowiada proces. Stacja zacytowała wiadomości, które jak twierdzi, mają polskie służby, a mimo to Suchanow nie ma zarzutów i współpracuje z rządem.
W UE zatwierdzono start programu „SAFE” – tanich pożyczek na przemysł obronny z pulą 150 mld € oraz przyspieszonych procedur na zamówienia obronne. 27 maja formalnie przyjmie go Rada Europejska. Do Polski ma z niego trafić wg rządu 125 mld zł dla firm zbrojeniowych, m.in. na produkcję zestawów rakietowych Piorun, armatohaubic Krab, wozów Borsuk. Pożyczki będą zaciągane przez KE, a gwarantowane przez UE.
Białoruskie władze usunęły popiersie Tadeusza Kościuszki we wsi Małe Siechnowicze, gdzie jego rodzina przez stulecia była właścicielem majątku. Z kolei rosyjskie władze usunęły pomnik polskich ofiar i polskie symbole z Cmentarza Wojennego w Miednoje, w tym płaskorzeźby Orderu Virtuti Militari. Rząd domaga się przywrócenia pierwotnego stanu, potępia działania Rosji jako fałszowanie historii i przypomniał, że w Polsce na cmentarzach „tolerujemy symbole sowieckie, w tym czerwone gwiazdy”.
Zadłużenie Skarbu Państwa na koniec kwietnia wzrosło do 1 bln 750 mld zł. Dług zagraniczny to 380 mld zł (22%). KE obniżyła prognozę wzrostu PKB dla Polski z 3,6% do 3,3% w 2025. Prognoza inflacji spadła z 4,7 do 3,6%.
Paweł K. zatrzymany w Polsce w kwietniu 2024 z zarzutem współpracy z rosyjskim wywiadem w celu przygotowania zamachu na Zełenskiego stanął przed sądem; grozi mu 8 l. więzienia. Zbierał informacje o lotnisku Rzeszów-Jasionka i przekazywał Rosjanom. Współpraca polsko-ukraińska była kluczowa dla zebrania dowodów.
SpaceX potwierdził udział Polaka Sławosza Uznańskiego-Wiśniewskiego w misji Ax-4 – poleci na Międzynar. Stację Kosmiczną pionierskim lotem nowej kapsuły Dragon C213. Nowa data startu po rozwiązaniu problemów technicznych: 8 czerwca. Załoga może nadać imię kapsule – to tradycja w załogowych lotach kosmicznych. Misję organizuje firma Axiom Space we współpracy ze SpaceX
UE
Wg brytyjskiego dziennika „Telegraph” europejscy urzędnicy użyli chatbota AI do wygenerowania premiera Starmera i ćwiczyli z nim negocjacje porozumienia UE – Wlk. Brytania ws. rybołówstwa i mobilności młodzieży. Podpisano je w poniedziałek, Wlk. Brytania chciała przedłużenia do 2030 r., a UE wynegocjowała 2038 r. Nostrada.ai umożliwia symulację rozmów z 650 posłami Izby Gmin. Trwają prace nad chatbotem imitującym Trumpa do symulacji negocjacji.
WB
Zatrzymano drugiego Ukraińca podejrzanego o podpalenie domu premiera Starmera w Londynie. Wg brytyjskich mediów obaj pracowali jako escort, czyli „męska prostytutka”.
ES
Były ukraiński, prorosyjski polityk, Andrij Portnow, został zastrzelony w Madrycie przed wejściem do szkoły, odprowadzał dziecko. W czasach prorosyjskiego prezydenta Wiktora Janukowycza był jego doradcą.
USA
W Centrum Medycznym im. Reagana w Los Angeles wykonano 1. na świecie przeszczep pęcherza moczowego i razem z jednocześnie przeszczepioną nerką zaczął prawidłowo działać, a pacjent pierwszy raz od 7 lat mógł normalnie oddać mocz. Lekarze szykują 4 kolejne operacje w ramach badania klinicznego. Obecna metoda tworzenia pęcherza z jelita w 80% przypadków powoduje powikłania.
21.05
Polska
Rafał Trzaskowski spotka się 16 czerwca z aktywistami Ostatniego Pokolenia, którzy okupowali jego sztab. Garstka radykałów wciąż nielegalnie zakłóca życie tysięcy Warszawian przy braku zdecydowania Policji. W najnowszym zdarzeniu mieszkańcy nie wytrzymali i sami usunęli aktywistów z jezdni.
17-l. Ukrainiec, który rok temu po wywołaniu burdy na dyskotece 3x dźgnął ochroniarza nożem, w tym 2 mm od serca, dzień przed badaniami sądowymi uciekł z ośrodka dla młodzieży i jest na wolności. Nakaz poszukiwań wydano dopiero 2 dni później (14 maja) po naciskach rodziny ofiary i do dziś nie ma listu gończego. Nie trafił do aresztu, gdyż sąd chciał najpierw decyzji biegłych, czy należy sądzić go jako dorosłego.
Firma z Rybnika nielegalnie zatrudniała 76 imigrantów bez zezwoleń, za co otrzymała tylko 2 tys. zł mandatu; widełki to między 1 tys. a 30 tys. zł.
Sebastian M., który w 2023 r. doprowadził do makabrycznej śmierci 3-os. rodziny na A1, mimo zgody sądu na ekstradycję wciąż nie został zatrzymany przez policję w ZEA. Nie przeszkodziło to polskiemu rządowi ogłosić “wielkiego sukcesu polskiej dyplomacji.” Gdy wydano czerwoną notę, zatrzymano go w Dubaju. Potem został wypuszczony za kaucją i otrzymał status rezydenta ze złotą wizą.
Wg ZUS na koniec marca w Polsce pracowało 1,21 mln cudzoziemców; wg badań firmy BIG 50% sektora MŚP zatrudnia co najmniej jednego, a dla 25% firm stanowią od 6 do 50% pracowników. 15% firm chce zatrudniać więcej imigrantów w tym roku. Największe zatrudnienie w usługach typu sprzątanie i ochrona, przetwórstwo, transport i magazyny, budownictwo, handel.
Duże ćwiczenia „Dzielny Dzik 25” trwają na wschodzie Polski: udział bierze 3 tys. żołnierzy i 600 jednostek sprzętu, w tym czołgi K2, transportery Rosomak i myśliwce F-16, Gripen (Szwecja) i Eurofighter (Wlk. Brytania).
AU
Australia zaczęła wysyłkę 49 czołgów Abrams dla Ukrainy mimo wcześniejszego sprzeciwu USA; już trwa załadunek na statek. Abramsy lekko wyremontowano i usunięto wrażliwe wyposażenie przeznaczone wyłącznie dla Australii, np. nie mają pancerza ze zubożonego uranu, którego eksport z USA jest zakazany. W 2023 pojawiły się doniesienia o wycofaniu Abramsów z frontu z powodu strat – Ukraina zaprzeczała, ale co najmniej 22 czołgi były uszkodzone lub zniszczone.
Abramsy najczęściej były niszczone przez artylerię i pociski Kornet. Wg anonimowego, australijskiego urzędnika: „zaczynamy wątpić, czy Ukraińcy faktycznie chcą tych pojazdów, dach czołgu jest najsłabszym punktem Abramsa, a to jest wojna dronów”.
RUS
W listopadzie 2024 Rosja przyjęła ustawę zakazującą promowania bezdzietności oraz ukazywania macierzyństwa w złym świetle. Zakazano też oznak braku szacunku dla rodzin wielodzietnych. Celem jest ochrona „tradycyjnych wartości” i walka z kryzysem demografii. Osobie fizycznej grozi kara 17 tys. zł (około), urzędnikowi 34 tys., osobie prawnej 200 tys., a obcokrajowcowi areszt na 15 dni i wydalenie. To reakcja na wskaźnik urodzeń 1,42 dziecka na kobietę, który jest o niemal 0,4 wyższy, niż w Polsce.
Treści znane z Onetu i Wyborczej o wyższości posiadania psa nad dzieckiem, o zaletach egoistycznego lub rozwiązłego stylu życia singielki są w Rosji zakazane.
IL
Do Strefy Gazy wjechało 5 ciężarówek z pomocą humanitarną – pierwsze od 3 miesięcy blokady; Izrael zezwolił na wjazd 9. Izrael wydał zgodę pod presją 25 państw i UE, by zapobiec głodowi. Pomoc ma być „minimalna”, do momentu stworzenia nowego systemu jej rozprowadzania. Izrael zablokował żywność, paliwo czy leki, oskarżając Hamas o rozkradanie pomocy – twierdził, że przez 3 mies. rozejmu od stycznia dostarczono pomocy na wiele miesięcy.
Premierzy Wlk. Brytanii i Kanady oraz prezydent Francji grożą Izraelowi „konkretnymi środkami”, jeśli nie przerwie ofensywy w Strefie Gazy i nie odblokuje pomocy humanitarnej.
JP
Dług Japonii przekracza 250% PKB, premier Ishiba oświadczył, że „sytuacja jest bardzo zła, gorsza niż w Grecji”. Dla porównania Grecja miała poniżej 120% w kryzysie 2008 r., Polska ma teraz poniżej 60%, a USA ok. 124%. Japonia ma najwięcej obligacji USA na świecie (1,13 bln $).
UE
UE nakłada 17. pakiet sankcji na Rosję: głównie flotę cieni, ok. 200 statków, które odpowiadają za eksport 60% rosyjskiej ropy. Sankcje uderzają też w sędziów i prokuratorów zaangażowanych w sprawy opozycjonistów, zmarłego w więzieniu Nawalnego i Władimira Kara-Murzy, który został uwolniony w ramach wymiany. Są też sankcje na 30 firm pomagających obchodzenie sankcji: z Rosji, Turcji, Serbii, Uzbekistanu, Wietnamu i Zjedn. Emiratów Arabskich.
Tydzień temu doszło do incydentu – Rosja oddelegowała myśliwiec do ochrony tankowca z floty cieni, który próbowały skontrolować estońskie służby, gdyż znajdował się na ich wodach terytorialnych. Poderwały się służące w ramach NATO w Estonii portugalskie F-16, a statek odprowadzono na wody międzynarodowe.
20.05
Polska
Ostateczne wyniki 1. tury wyborów:
Rafał Trzaskowski 31,36%,
Karol Nawrocki 29,54% (różnica głosów między top2: 357 tys.),
Sławomir Mentzen 14,81%,
Grzegorz Braun 6,34%,
Szymon Hołownia 4,99%,
Adrian Zandberg 4,86%,
Magdalena Biejat 4,23%.
Pozostali poniżej 1,5%.
Frekwencja: 67,3%, wyższa niż w 2020 r. (wtedy 64,5%).
Ciężki weekend polskiej Straży Granicznej. Od piątku do niedzieli ponad pół tysiąca nielegalnych imigrantów szturmowało granicę na całej długości Podlasia. Byli agresywni, atakowali kamieniami i konarami, rozbili szyby w pojazdach polskich służb. Pochodzą głównie z Pakistanu, Afganistanu i Afryki.
Polskie pomidory kiściowe w niemieckim Lidlu w Berlinie sprzedawane są po ok. 4 zł, a w Warszawie po 13 zł – nagłośnił internauta. Sieć tłumaczy to “polityką cenową w każdym kraju”.
Służba Bezpieczeństwa Ukrainy ogłosiła, że Rosja uruchomiła operację specjalną „Doppelganger” w czasie wyborów w Polsce, by wpływać na wyborców i osłabiać relacje Polski z Ukrainą. Rosyjskie służby tworzyły fałszywe strony i konta w social mediach, imitujące zachodnie media. Na X boty publikowały antyunijne i antyukraińskie treści.
Kilkunastu aktywistów Ostatniego Pokolenia okupowało w poniedziałek budynek sztabu Trzaskowskiego w Warszawie i domagało się spotkania z nim, poparcia ich postulatów dot. transportu publicznego oraz rozmowy z premierem Tuskiem. Skrytykowali łącznie 20% poparcia dla Mentzena i Brauna jako „oznakę faszyzmu” i domagali się, by Trzaskowski „nie odwracał się od ludzi”, gdy „skrajna prawica rośnie w siłę”. Policja wylegitymowała uczestników, ale nie wszczęto postępowania.
Piłkarka Ewa Pajor, która dołączyła do FC Barcelony przed tym sezonem, została królową strzelców ligi hiszpańskiej, a także pobiła rekord damskiej drużyny FC Barcelony w liczbie goli strzelonych w 1 sezonie (dotąd 41, Polka ma już 43). Jej drużyna zdobyła 10. mistrzostwo Hiszpanii, już 6. z rzędu. Jest też w finale Ligi Mistrzów oraz Pucharu Królowej.
RO
Proeuropejski Nicusor Dan wygrywa II turę wyborów prezydenckich z narodowcem Georgem Simionem, który wygrał w I turze. Wyniki: 53,6% vs 46,4%. Teraz Dan ma zadanie mianowania premiera i utworzenia nowego rządu.
DE
Kanclerz Merz zaprzeczył wypowiedzi amerykańskiego gen. Kelloga, stwierdzając, że „nie ma żadnej dyskusji o wysłaniu wojsk do Ukrainy, jest to poza rzeczywistością polityczną”. Kellog zapowiadał też udział Polski. Podkreślił jedność Niemiec z Francją, Włochami oraz Polską, którą nazwał “wielkim sąsiadem z którym jesteśmy zjednoczeni”.
USA
Sankcje nałożone przez Trumpa na prokuratora Międzynarodowego Trybunału Karnego Karima Khana utrudniają pracę Trybunału. Powód sankcji: Khan wydał nakaz aresztowania premiera Izraela Netanjahu i byłego min. obrony Gallanta.
Sankcje: zakaz wjazdu do USA dla Khana, 900 pracowników MTK, groźba kar finansowych i więzienia za wsparcie prokuratora. Zablokowano mu też służbowy e-mail Microsoftu i konta bankowe w Wlk. Brytanii.
Efekty: 6 wysokich rangą urzędników opuściło Trybunał; wstrzymano dochodzenie ws. zbrodni w Sudanie ; ograniczono lub zerwano współpracę z niezależnymi organizacjami (te przenoszą środki z USA w obawie o ich zajęcie).
Największa sieć marketów Walmart ogłosiła podwyżki cen z powodu ceł wprowadzonych przez Donalda Trumpa, co ten skrytykował i stwierdził, że sieć „powinna ponieść koszty ceł, zamiast przenosić je na klientów”. Podkreślił, że Walmart zarobił miliardy w zeszłym roku, więc ma z czego pokryć różnicę.
W USA odkryto być może największe złoża litu na świecie, na granicy Nevady i Oregonu, wg szacunków 35 mln ton o wart. 1,5 bln $. To surowiec kluczowy w bateriach litowo-jonowych, m.in. do telefonów czy elektryków. Złoże może uczynić z USA eksportera litu
UE
Kolejne ataki migrantów-nożowników: 19-latek z Gambii został zastrzelony na lotnisku Gran Canaria w Hiszpanii po tym jak biegał z nożem po terminalu i próbował zaatakować kilka przypadkowych osób, a w Bielefeld w Niemczech 35-l. Mahmoud Mehmed poważnie ranił 2 osoby w plecy i szyję, 1 jest w stanie krytycznym; stawiał opór przy aresztowaniu.
PT
Prawicowa, antyimigrancka partia Chega zajęła 2. miejsce w wyborach do parlamentu Portugalii, z rekordowym 22,6% głosów, zrównując się z Partią Socjalistyczną (po 58 mandatów). Wygrał umiarkowanie prawicowy Sojusz Demokratyczny (32%), który jednak odmawia koalicji z Chegą. Socjaliści osiągnęli najgorszy wynik od 1987. Chega potroiła wynik od 2019. Ogłosiła koniec systemu dwupartyjnego w Portugalii. Od 2017 odsetek imigrantów w tym kraju wzrósł z 4 do 15%.
19.05
Polska
Polscy naukowcy opracowali system oparty na AI, który w 10 sekund analizuje ruchy gałek ocznych i wykrywa zaburzenia psychiczne (depresję, lęki); może działać na smartfonach czy laptopach, skuteczność to 70%. To dzieło speców z 3 uczelni: Akademii Leona Koźmińskiego, Uniwersytetu SWPS i AEH w Warszawie. Trwają prace nad analizą głosu do wykrywania depresji, demencji i choroby Alzheimera.
Mediana zarobków Polaków w Wlk. Brytanii przekroczyła o 100 funtów medianę u Brytyjczyków wg danych urzędu skarbowego. Jest to 2,5 tys. funtów / mies. vs 2,4 tys. / mies. Różnica wynika z wyższych kwalifikacji zawodowych Polaków. Wynika też z większej selekcji migrantów: np. w 2023 r. tylko 1200 Polaków dostało pozwolenie na pracę, a po Brexicie zostali najlepiej wykwalifikowani.
Import do Polski z Chin w 1. kwartale 2025 wzrósł o 20% do prawie 60 mld zł; udział Chin w polskim imporcie wzrósł z 13,5% do 15%. Ogółem Polska ma ujemne saldo handlu zagranicznego w wys. ponad 8 mld zł. Najczęściej sprowadzane są części i akcesoria do elektroniki, komputery, auta. Ogólny polski eksport w I kwartale wyniósł 88,3 mld euro i ledwie drgnął o 0,1% r/r, ale import urósł o 6,3% r/r. do 90,3 mld euro.
Polski radar SPL z przełomowym systemem, który znacząco wzmocniłby obronę powietrzną Polski, mimo gotowości od 1,5 roku, wciąż nie został zamówiony przez polską armię. Nie emituje sygnałów, więc wróg nie wie, że jest obserwowany, a wykrywa nawet samoloty stealth, niewidoczne dla zwykłych radarów. Nie nagrzewa się jak tradycyjne radary, więc jest trudny do namierzenia. Miał trafić na pojazdy Jelcz 3. generacji. Opracowanie kosztowało 90 mln zł, w tym 80 z dotacji.
Ksiądz Jarosław N. z Grodziska Mazowieckiego zatrzymany za posiadanie mefedronu i podanie go innej osobie; przyznał się, Kościół zawiesił go, został skierowany na terapię i trwa postępowanie służb.
Russia Today donosi, że podczas ukraińsko-rosyjskich rozmów pojawił się polski akcent: 1 z ukraińskich negocjatorów ostrzegł o planowanym ataku Rosji na Polskę w 2030 r., co rosyjska delegacja wyśmiała i nazwała „czystą fantastyką”.
W zakończonym konkursie piosenki Eurowizja, polski widz musiał płacić za oddanie głosu ok. 5 zł – najwięcej ze wszystkich dużych krajów w Europie. Niemiec płacił ok. 90 groszy. J. Steczkowska zajęła ostatecznie 14. miejsce.
VA
W obecności 200 tys. wiernych, 200 kardynałów i ponad 4 tys. kapłanów, na placu Św. Piotra odbyła się uroczysta inauguracja pontyfikatu Papieża Leona XIV. Papież wskazał misję Kościoła – jednoczenie świata. Przybyły delegacje ze 156 państw. “Zostałem wybrany, nie mając żadnych zasług. Z bojaźnią i drżeniem przychodzę do Was jako brat, który pragnie stać się sługą waszej wiary i waszej radości, podążając z wami drogą miłości Boga” – mówił Papież.
UE
Ministrowie finansów krajów UE uzgodnili przyspieszenie pracy nad cyfrową walutą €, by uniezależnić się od amerykańskich systemów płatności Visa i Mastercard oraz jako alternatywa dla promowanych przez Trumpa kryptowalut odzwierciedlających 1:1 wartość dolara. Visa i Mastercard obsługują 66% płatności kartą w strefie €. Ich opłaty wzrosły o 34% w latach 2018–2022 bez poprawy usług.
IL
W 1 z tuneli w Strefie Gazy w operacji izraelskiej zginął wraz z 10-ma doradcami dowódca militarnego skrzydła Hamasu, Mohamed Sinwar, uznawany za kluczową przeszkodę w negocjacjach. Objął dowództwo w lipcu 2024, był młodszym bratem zabitego wtedy lidera Hamasu.
USA
Amerykańska agencja ratingowa Moody’s obniżyła ocenę wiarygodności kredytowej USA z najwyższego AAA do Aa1 (20. z 21 szczebli punktacji); ponad 10 lat temu zrobiły to już pozostałe 2 z 3 głównych agencji. Agencja nieco zmniejsza wiarę w wypłacalność USA z racji braku redukcji wydatków i deficytów. Pozostało 8 krajów z najwyższą oceną w 3 głównych agencjach, w tym Niemcy, Norwegia, Szwecja, Szwajcaria, Dania, Holandia.
Były szef FBI, zwolniony w 2017 przez Trumpa, Jamey Comey, udostępnił foto muszli ułożonych na piasku w liczby „86 47”, co odczytano jako wezwanie do przemocy wobec Trumpa, 47. prezydenta USA, a „86” w slangu oznacza „pozbyć się”; Biały Dom zareagował, że wpis „uderza w prezydenta”, a Comey twierdzi, że „nie miał pojęcia o znaczeniu cyfr”; sprawę badają służby.
Sukces naukowców NASA – po 20 latach udało im się uruchomić główne silniki sondy Voyager 1, które uznawano za nienaprawialne; 1 z najstarszych sond w historii znajduje się 23 mld km od Ziemi, leci z prędkością 56 tys. km / h. Misja pierwotnie zaplanowana na 5 lat trwa już prawie 50 lat – obie sondy programu „Voyager” nadal działają i wysyłają dane.
PAT
